یکی از آرزوهاي مردم فرهنگ دوست استان ایلام اين بوده كه در مورد گنجينه هاي با ارزش تاريخ گذشته ی كشورمان در اين استان مطالعه و تحقيق شود و جلوه های زیبای خلقت که در قالب طبیعت روح نواز استان و دیگر جاذبه های تاریخی و فرهنگی نمود یافته است، معرفی گردد .
انسان به عنوان اشرف مخلوقات عالم هستي و نيز به عنوان اعجاز خلقت، قدرت تفكر و تدبر را در طول حيات طولاني خود داشته و خواهد داشت. در سير و حركت به سمت تحول، تدبير خود را براي ساختن، مهيا نمودن و تأمين امكانات و مايحتاج روزمره و بهره گيري از امكانات محيطي به كار برده است. بشر با توجه به فطرت و ذات خود كه «مدني بالطبع» آفريده شده است، براي زندگي در ميان جمع و جماعت علاوه بر استفاده از امكانات طبيعي، تفكر و شعور خود را براي بهره گيري از تجربيات گذشتگان در جهت خلق پدیده های تازه به كار گرفته است . انسان براي رسيدن به اين هدف به مطالعه، كاوش، و سير در آفاق و انفس پرداخته است.
بررسي مجموعه هاي با ارزش به جاي مانده از تاريخ بشريت اين حقيقت را بيشتر روشن مي سازد كه بشريت هميشه به دنبال شناخت مجهولات و ناشناخته ها براي يافتن، دريافتن و بهره گرفتن از آن ها در مراحل و روند تكامل زندگي خود بوده است. اين مسئله مربوط به امروز و ديروز تاريخ نيست بلكه سير، گردش، تفكر و تدبر در محيط زندگي به آغاز حيات بشر باز مي گردد و اين روند با نشيب و فرازهاي خود تا به امروز ادامه داشته است. قرآن مجید نیز برسیر جهان و عبرت گیری از سرنوشت پیشینیان تاکید ورزیده وسوره هاي مباركه ی عنكبوت، انعام، فاطر، روم، اعراف، نحل، نمل اشارات واضحی به این موضوع دارد .
در آيه ی 20 سوره ی مباركه ی عنكبوت مي فرمايد: «قل سيروا في الارض فانظروا كيف بدا الخلق ثم الله ينشيء النشاة الاخره ان الله علي كل شيء قدير.»
« اي پيامبر به مردم بگو كه در زمين سير كنيد و ببينيد كه خدا چگونه خلق را ايجاد كرده تا از مشاهده ی اسرار خلقت نخست بر شما به خوبي روشن شود» سپس نشاة آخرت را ايجاد خواهد كرد و حيات فاني به حيات جاوداني مي پيوندد كه خدا بر هر چيز تواناست.»
استعدادهاي بالقوه ی سياحتي و جهانگردي استان
استعدادهاي بالقوه ی سياحتي و جهانگردي استان را در قالب دو مقوله مورد بررسي قرار مي دهيم:
الف - آثار و ابنيه ی تاريخي و اثرات سياحتي و جهانگردي آن
در اکثر نقاط استان ایلام نشانه هایی از آثار باستانی نظیر شهرهاي باستاني، قلعه ها و دژهاي مستحكم و استراتژيك، تپه ها و تل هاي باستاني، غارها، چارطاقي ها و... از دوران تاريخي و پيش از تاريخ مشهود است .
بعضي آثار تاريخي شاخص، مورد بررسي و كاوش علمي قرار گرفته ولي بيشتر نواحي تاريخي براساس معيارهاي مشخص باستان شناسي مورد حفاري و كاوش قرار نگرفته است و در كل مي توان گفت استان ايلام يك منطقه ی بكر تاريخي است. از جهتي ديگر فعاليت هاي باستان شناسان در نيمه ی دوم قرن نوزدهم صرفاً به منظور دست يابي به اشياي عتيقه صورت پذيرفته و در نتيجه ضرر و زيان جبران نا پذيري به آثار تاريخي و محدوده ی هاي تاريخي كشورمان از جمله مجموعه هاي تاريخي ايلام باستان زده اند كه اقدام آن ها براي كاوش، مورد تأييد علم باستان شناسي نبوده و هدف آن ها عمدتاً غارت آثار عتيقه ی كشورمان بوده است و شاهان قاجار و پهلوي هم اقداماتی جدي براي حفظ آثار ميراث گذشته «در قرن غارت آثار» به عمل نياورده اند.
وقتي كه ژاك دومورگان در سال 1879 نخستين كلنگ حفاري را در شهر شوش بر زمين زد، حدود 1200 نفر كارگران خود را به فعاليت كاوش مشغول نمود . باستان شناسانی از این دست گرچه با کاوش های خود زوایای مبهمی از تاریخ گذشته ی این سرزمین را آشکارکردند ، بر کسی پوشیده نیست که آن ها اکثر آثار باستانی مکشوفه را به موزه های کشورهای متبو ع خود منتقل کردند و عواید و فواید بسیاری را از این رهگذر نصیب کشورهای خود نمودند حال آن که این استان که آثار باستانی اش سالیانه هزاران را به موزه های معتبر جهانی می کشاند و ممر درآمدی برای دیگران شده است ، خود از داشتن موزه ای بی نصیب است واهالی استان، کمتر اطلاعی از پیشینه و آثار تاریخی و باستانی خود ندارند . جا دارد براي توسعه ی امر جهانگردي و سياحتي با انجام فعاليت هاي تحقيقي و پژوهشي زمينه را براي برنامه ريزي مناسب فراهم آوريم و با حفظ آثار و گنجينه های با اهميت گذشته در جهت ايجاد پايگاه ها ي سياحتي اقدام نماييم.
در کتاب های متعددی که در باره ی تاریخ ایلام نگاشته شده است اشاراتی عمدتاً سطحی و غیر مستند به ایلام و گذشته باستانی آن شده است . ما ضمن ارج نهادن به این تلاش ها این کوشش ها را ناکافی ارزیابی می کنیم و ضرورت کوشش ها و کاوش هایی منطبق بر روش های دقیق علمی و پذیرفته شده توسط نهاد ها و سازمان های اداری و دانشگاهی را گوشزد می کنیم .
يكي از جاذبه هاي عمده سياحت و جهانگردي آثار و ابنيه ی تاريخي است كه مجموعه آثار موجود در استان را به شش محدوده ی جهانگردي مي توان تقسيم نمود كه هر كدام مي تواند يك پايگاه توريستي تلقي شود.
پايگاه اول : منطقه ی دهلران و موسيان
شهرستان دهلران در منطقه ی مرزي جنوب استان ايلام واقع شده با استان تاريخي خوزستان هم جوار است. در اين شهرستان كه داراي آب و هواي گرم وخشك است ، رودخانه هايي جريان دارد كه مهم ترين آن ها "دويرج " است.
برخی آثار باستانی این شهرستان عبارت اند از :
1- غار خفاش: اين غار در سه كيلومتري شمال شرقي شهر دهلران در دامنه ی ارتفاعات مشرف بر دره و چشمه ی آب گرم معروف دهلران واقع شده است. به علت وجود ميليون ها خفاش در آن به غار خفاش معروف شده و خفاش هاي موجود در آن با خفاش هاي موجود در غارهاي ديگر از جمله غار دره دراز ايوان تفاوت دارد، چرا كه اين خفاش ها دم دار هستند. شخصاً قسمت هاي عمده ی غار را - كه يكي از غارهاي تاريخي عصر غارنشيني است - به همراه هيئت غار نوردي بزرگسالان استان ديده ام.
مهم ترين مسئله اي كه در اين غار برايم اهميت داشت ، وجود توده ی ضخيم فضله ی خفاش در كف غار بود كه طي هزاران سال شكل گرفته و اخيراً براي كود دهي زمين هاي زراعي از آن استفاده مي شود. اين ويژگي با مطالعهی مطلبي در مورد استفاده ی ساكنان موسيان در حدود 8000 سال پيش از كود پرندگان و تكنولوژي آنان براي جمع آوري فضله ی پرندگان و استفاده در زمين هاي كشاورزي براي بهره برداري بيشتر محصولات ارتباط مي دهم که پس از مطالعه و تحقيق خاك هاي تپه هاي تاريخي منطقه ی موسيان به وسيله ی باستان شناسان مشخص شد كه استفاده از كود پرندگان به هزاره ی هفتم قبل از میلاد برمی گردد.
2) تپه هاي تاريخي موسيان: موسيان يكي از بخش هاي مرزی شهرستان دهلران است. دو جلگه ی معروف بين النهرين و خوزستان در غرب و جنوب اين منطقه واقع شده اند. با توجه به اين كه بيشتر تمدن هاي باستاني در كنار منابع آب ايجاد شده اند، در موسيان دو رودخانه ی دويرج و ميمه جريان دارند كه شرايط مناسب براي ايجاد تمدن در دنياي گذشته را در اين منطقه فراهم ساخته اند .اين رودخانه ها منطقه را به صورت بين النهرين كوچكي در حد فاصل دو جلگه ياد شده ی فوق در آورده است.
صادق ملك شهميرزادي در كتاب «مباني باستان شناسي ايران ، بين النهرين، مصر » مي نويسد: از 13 محل باستاني مورد بررسی با قدمت زمانی 7500 تا 3000 سال قبل از ميلاد ، پنج تپه ی آن در اطراف رود دويرج قرار گرفته اند.
مهم ترين تپه هاي تاريخي موسيان عبارت اند از: 1) تپه ی موسيان ، 2) تپه ی علي كش ، 3) تپه سبز .
براساس اطلاعات ارائه شده از منابع ياد شده 7 دوره ی فرهنگي براي تپه ی موسيان تخمين زده شده كه 3 دوره قديمي تر اين تپه عبارت اند از: الف – دوره ی بز مرده ، ب – دوره ی علي كش ، ج – دوره ی محمدجعفر كه گفته شده ساكنان علي كش در حدود 7950 ق.م در اين ناحيه مستقر شده اند.
2) پايگاه دوم : منطقه ی تاريخي هليلان
هلیلان يكي از بخش هاي شهرستان شيروان و چرداول است و در حد فاصل دو استان لرستان و كرمانشاه واقع شده است.
در اين ناحيه تا كنون 162 مجموعه باستاني از دوران هاي مختلف تاريخي ثبت شده و در مواردي مورد مطالعه ی باستان شناسي قرار گرفته است. از ميان اين آثار 8 تپه ی باستاني مربوط به دوره ی پيش از تاريخ و 4 غار تاريخي مربوط به دوران غارنشيني با قدمتي حدود 15000 سال به چشم مي خورد.
آثار تپه هاي دره ی هليلان به نظر باستان شناسان مربوط به «پارينه سنگي ميانه» است كه اين دوره حدود 100000 سال پيش آغاز شده است.
براساس اطلاعات به دست آمده، پروفسور مورتن سن (Morten Sen) هفت محل باستاني در محل پل باريك هليلان شناسايي كرده كه مربوط به يكي از ادوار دوره ی پارينه سنگي ميانه است ولي غارهاي باستاني دره ی هليلان مربوط به دوره ی زارزيان از دوران پارينه سنگي جديد است كه حدود 50000 سال قدمت براي آن ها تخمين زده شده است.
حفظ آثار منطقه ی هليلان و انجام پروژه هاي تحقيقاتي و فراهم ساختن زمينه مناسب بازديد براي سياحان و جهانگردان و ايجاد پايگاه جهانگردي در اين منطقه به شناسايي تاريخ گذشته اين ناحيه از كشورمان كمك خواهد نمود.
پايگاه سوم : منطقه آبدانان
در منطقه ی آبدانان آثار متعددي از دوران هاي مختلف ثبت شده است كه برخي از اين آثار مورد بررسي علمي باستان شناسي قرار گرفته است.
آخرين فعاليت هاي باستان شناسي مربوط به مطالعات پروفسور واندنبرگ باستان شناس معروف بلژيكي است . اين باستان شناس معروف در فاصله ی سال هاي 1965 تا 1979 ميلادي به مدت 14 سال درگورستان هاي باستاني استان و ديگر آثار تاريخي مطالعه كرد و قسمتي از فعاليت هاي خود را به تحقيق و بررسي آثار متعدد منطقه ی آبدانان اختصاص داد كه در مقالات انتشار يافته ی او منعكس شده است.
آثار دژ محكم پشت قلعه، هزاردر، هزاراني و ده ها مورد آثار به جاي مانده ، مجموعه ی باارزشي را به وجود آورده است كه از دیدگاه سياحتي و جهانگردي اهميت بسزايي دارد،خصوصاً آن که دو رشته كوه معروف كبير كوه و دينار كوه به صورت موازي منطقه ی آبدانان را در ميان گرفته اند .
پايگاه چهارم : مجموعه ی تاريخي دره شهر
وسيع ترين و بارزترين مجموعه ی تاريخي در منطقه ی دره شهر و در دامنه ی رشته كوه كبير كوه و دره هاي متعدد و منظم آن مشاهده مي شود. در اين ناحيه كه در حد فاصل دو عارضه ی طبيعي مشخص یعنی «رودخانه ی سيمره» و «كبيركوه» كه به موازات هم جريان و امتداد دارند ، واقع شده ويژگي خاصي را از نظر تاريخي و طبيعي به وجود آورده است.
در تمام دره ها، در طول دامنه هاي شرقي كبير كوه آثاري از حيات گذشته مربوط به دوران هاي مختلف ديده مي شود. دره ی كلم، دره ی لارت، دره ی سيكان، دره ی شيخ مكان، دره ی بهرام چوبينه، دره ی كول كي، دره ی ماژين ، آثار شهر لارت و... از حوادث، رويدادها و رخدادهاي متعدد تاريخي گذشته حكايت ها دارند.
پايگاه پنجم : منطقه ی سياحتي و جهانگردي شيروان (سيروان)
منطقه ی شيروان به صورت دره ی نسبتاً وسيع بين دو رشته كوه «چرمين و لنه» از يك سو و «مانشت و سيوان» از سوي ديگر گسترده شده است كه به وسيله ی رودخانه ی شيروان و چشمه سارهاي آن آبياري مي شود. سيمره كه پرآب ترين رودخانه ی جنوب غربي رشته كوه زاگرس است ، از حاشيه ی جنوبي شيروان مي گذرد و از نظر طبيعي و تاريخي اهميت دارد. وجود منابع آب، زمين هاي مستعد كشاورزي، كوه ها ی بلند جانبي و در كل ويژگي هاي مساعد طبيعي ، منطقه را به صورت يكي از مراكز عمده ی تمدن و شهرنشيني در گذشته ی تاريخي تبديل نموده است.
آثار متعددي از دوران تاريخي در شيروان وجود دارد كه مهم ترين آن ها تل شيروان و شهر باستاني سيروان يا شيروان مي باشد كه در دامنه ی كوه هاي غربي دشت ميان كوهي و در محدوده ی نزديك به تل شيروان و در كنار سرچشمه ی رودخانه ی اين منطقه مشاهده مي شود.
مشخصات كلي اين بناي تاريخي در بيشتر كتاب هاي تاريخي منعكس شده است ولي آن چه اهميت دارد، نزديكي اين شهر و نيز شهرهاي صيمره، رز با مر كز حكومتي ساسانيان (تيسفون) است ضمن آن که شهرهاي ياد شده از مراكز ييلاقي حاكمان و اشرافيان و درباريان دورهي ساساني بوده است . چون در برخي از منابع تاريخي اشاره شده كه شهرهاي «DER» ، «صيمره» و «سيروان» كه در زمان اقتدار خود از مراكز ايالت هاي مهم دولت ساساني به شمار مي آمدند - در منطقه ی جبل يا كوهستان واقع شده و مشرف به جلگه ی بين النهرين بوده اند ، لذا مي تواند تا حدودي مورد تأييد باشد. اين شهر تاريخي مورد توجه بسياري از مورخان سياحان و جهانگردان بوده است كه در كتاب ها و سفرنامه هاي خود به اهميت گذشته تاريخي آن اشاره نموده اند.
جا دارد كه دست اندركاران امور ميراث فرهنگي و امور سياحتي استان با تمهيد مقدمات لازم و تأمين امكانات مورد نياز عظمت و اقتدار سياحتي و جهانگردي آن را زنده نمايند.
پايگاه ششم : منطقه ی ايلام و چوار
شهرستان ايلام مي تواند به عنوان قطب عمده ی توريستي و جهانگردي در استان مطرح باشد چرا كه اين منطقه هم از نظر تاريخي داراي اهميت است و آثاري از دوران تاريخي و پيش از تاريخ را داراست و هم داراي شرايط و ويژگي هاي مطلوب طبيعي است. بعضی از آثاربرجسته ی آن عبارت اند از :
1) قلعه ی اسماعيل خان بر روي كوه هاي شمالي ايلام؛
2) قلعه و دژ مستحكم «قلا» (پشت قلعه) در منطقه ی چوار؛
3) آثار دوران پيش از تاريخ در گورستان وركبود چوار كه مورد مطالعه ی لويي واندنبرگ، باستان شناس معروف بلژيكي ، در فاصله ی سال هاي 1965 تا 1979 قرار گرفته است؛
4) محدوده ی هاي تاريخي ِ دامنه هاي كوه سيوان در بخش حومه ی ايلام كه بيشتر مربوط به دوران تاريخي است،از جمله محدوده ی تاريخي گهواره با وسعت 2 كيلومتر مربع و ده ها آثار ديگر؛
5) در بسياري از كتاب هاي تاريخي به شهر معروف الرز یا رز اشاره شده است كه احتمالاً در محل فعلي شهر ايلام قرارداشته است. حفاري هاي متعددي كه در طي 50 سال گذشته در محدوده ی ايلام توسط افراد سودجو براي كشف اشيای عتيقه انجام شده و اطلاعاتي كه در مورد مصالح به كار رفته در بناي اين شهر به دست آمده ، حكايت از يك شهر تاريخي دارد كه به مرور ايام، آثار آن از بين رفته است . با توجه به اين كه بيشتر مورخين اشاره به سه شهر عمده ی صيمره، سيروان و الرز دارند و علاوه بر آن آثار گورستان قديمي كه پيرامون مقبره ی " المهدي بالله " وجود داشته و نوع تخته سنگ ها ي يك پارچه كه چهار طرف مقابر گذشته را در ايلام محصور نموده بود ، حكايت از يك منطقه ی بكر تاريخي داردکه مطالعه و كاوش هاي جدی تر را می طلبد.
ب - ويژگي هاي طبيعي (زيبايي هاي استان)
قسمت عمده ی مساحت استان در محدوده ی كوهستان هاي سلسله جبال زاگرس قرار گرفته است. دشت هاي متعدد ميان كوهي در محدوده ی كوهستاني و دشت هاي بزرگ گرمسيري در حاشيه ی غربي و جنوب غربي استان مشرف به جلگه ی بين النهرين و وجود رودهاي متعدد در اين محدوده و ارتباط و نزديكي دو عارضه و پديده ی طبيعي كوه و دشت ، ويژگي خاصي از نظر طبيعي و تاريخي به استان داده است كه در رابطه با استعدادهاي سياحتي استان از بُعد تاريخي آن مطالبي به استحضار رساندم اما از نظر استعدادهاي سياحتي نبايد منطقه ی بكر طبيعي استان را از نظر دور بداریم . به علت همين ويژگي ها چهار فصل را با تمام مشخصات آن در اين استان مشاهده مي كنيم كه شايد در بيشتر نواحي كشور اين پديده كمتر مشاهده شود.
1) پوشش جنگلي استان هرچند به علت عوامل مختلف و استفاده ی بي رويه در حال انهدام است ولي سرمايه گذاري براي حفاظت و حراست آن و نياز به برنامه هاي منظم و دراز مدت براي ترميم جنگل ها و بالا بردن سطح فرهنگ عمومي مي تواندرونق گذشته ی خود را بازيابد. همان طور كه در بعضي سفرنامه ها مي خوانيم در گذشته پيدا كردن راه از ميان جنگل هاي انبوه استان كار ساده اي نبوده است ؛
2) غارهاي متعددي در استان وجود دارد كه بعضي از اين غارها تاريخي است و برخي ديگر از نظر تاريخ طبيعي اهميت بسزايي دارد. «غار خفاش» و غار بسيار زیباي «بره زرد» در دامنه هاي كوه سيوان، غار كبيركوه، غار كول كني ماژين، غار زينَگان، غار چهل ستون، غار دره دراز و ده ها غار ناشناخته ی ديگر مي تواند عامل عمده ی جذب سياحان به استان باشد؛
3) دره ها و پشته هاي زيبا و بسيار جالب و ديدني شرق و غرب كبيركوه به طول 160 كيلومتر و همچنين بسياري از كوه هاي ديگر استان مناظر دل انگيزي را در خود جاي داده كه مي تواند با دامنه و دره هاي بسياري از نواحي طبيعي جهان رقابت كند و با نصب تله كابين و ديگر امكانات براي جلب توريست استعداد با ارزش خود را نشان دهد؛
4) مشاهده ی انواع درختان و گونه هاي گياهي و انواع زيبايي هاي خلقت خصوصاً در فصل بهار هر بيننده اي را به تعجب وا مي دارد؛
5) به علت نزديكي نواحي سردسير و گرمسير در محدوده ی استان در تمام فصول سال براي سياحان و جهانگردان قابل استفاده است و مي توان از امكانات طبيعي آن بهره گرفت.
استعدادهاي استان براي امر بسيار مهم ايرانگردي و جهانگردي و توسعه ی توريسم داراي اهميت است، لذا پيشنهاد مي شود براي تحقق اين امر خطير ، فعاليت ها در قالب استان گردي آغاز شود و با توسعه ی فعاليت هاي استان گردي زمينه و شرايط لازم را براي ايرانگردي به وحود آوريم كه خود مقدمه ای براي جهانگردي خواهد بود .
از جهتي ديگر توسعه ی سياحت و جهانگردي نيازمند زمينه ی فرهنگي خاص در ميان جامعه است. دعوت از استادان دانشگاه ها، محققان و انديشمندان و برگزاري همایش هاي علمي در اين زمينه، پوشش خبری و رسانه ای و ... می تواند بستر این فعالیت های فرهنگی باشد .
به منظور يافتن راه حل علمي براي توسعه شبكه ی توريسم در استان فعاليت هاي زير مي بايد مورد توجه قرار گيرد:
1- تشكيل شورايي از عناصر آگاه و متخصص در امر سياحتي و جهانگردي از مراجع مسئول استان در جهت اهداف توسعه ی ايرانگردي و جهانگردي و تشكيل كميسيون هاي تخصصي به منظور بررسي اهداف، برنامه ؛
2- تأسيس انجمن توريسم در استان و اقدام به جذب نيروهاي علاقه مند به حفظ فرهنگ بومي و توسعه ی فعاليت هاي فرهنگي و معرفي واحدهاي توريستي و انجام تبليغات منظم و مناسب ؛
3- هماهنگي ارگان هاي ذي ربط به منظور حفظ آثار و ابنيه ی تاريخي و مراقبت ويژه از آن ها و هم چنين توسعه ی فعاليت هاي سازمان حفاظت محيط زيست به منظور جلوگيري از انهدام جنگل ها، پوشش گياهي و حيات وحش و حراست از طبيعت زيباي استان؛
4- تأمين امكانات لازم براي ايجاد پايگاه هاي توريستي و سياحتي در مناطق مستعد استان ؛
5- توسعه ی شبكه راه هاي ارتباطي در مسير واحدهاي توريستي و اقامتي (تاريخي، طبيعي) .
تهیه و تنظیم : حبیب الله محمودیان
جعفریان - روابط عمومی سازمان
>>بایگانی مطاب